وَ تَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ . . . » « 1 » : [ در تعقيب گروه دشمن ، سستى نورزيد . اگر شما درد و رنج مىكشيد ، آنان نيز همان گونه كه شما درد مىكشيد ، درد مىكشند ، حال آن كه شما چيزهايى از خدا اميد داريد كه آنها ندارند . . . . ] با اين تفصيل ، هر كدام از دو لشكر - مانند هم - درد و رنج را تحمل و - در واقع - بدون پيروزى ميدان رزم را ترك كردند . « 2 » ( 1 ) قرآن ، پيرامون نبرد احد سخن مىگويد قرآن - مرحله به مرحله - به روشنگرى مراحل مهم و اصولى اين نبرد مىپردازد و به چيزهايى اشاره مىكند كه سبب خسارات سنگين گشت . و گوشه‌هاى كوچكى را مىنماياند كه به نسبت مسئوليّت در اين شرايط قاطع و به نسبت اهداف بلند پايه و عالى مرتبه‌اى كه رشد و ترقى اين امّت را در بر دارد ، همواره در ميان اهل ايمان ، وجود داشته ؛ امّتى ممتاز كه در ميان مردم پديدار گشته است . قرآن از دشمنى منافقان نسبت به خدا و پيامبر كه در باطن ، مستور داشته‌اند ، سخن مىگويد و آنان را رسوا و بد نام مىنمايد و وسوسه‌ها و شبهه‌هايى را كه آنان با برادران يهودشان - از راه دسيسه و نيرنگ - در دل مؤمنان كم اراده انداخته‌اند ؛ پاك مىگرداند . و به حكم و فرجام نيكويى اشاره مىكند كه سبب پايان اين نبرد شد . ( 2 ) پيرامون اين مبارزه ، 60 آيه در سورهء آل عمران نازل شده كه اولين مرحلهء آن چنين است : « وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ . . . » « 3 » : [ ياد كن زمانى را كه

--> ( 1 ) - آل عمران / 104 . ( 2 ) - . . . در جنگ احد قشون مكه ، نه ، توانست شهر مسلمين يعنى مدينه را اشغال كند و نه ، موفق گرديد قشون محمد را از بين ببرد . گرچه قشون مسلمانان در روز جنگ متفرق شد ؛ ولى روز بعد قسمت‌هاى مختلف قشون كوچك محمد مجتمع گرديد و وقتى از ميدان جنگ به مدينه مراجعت كرد ، داراى يك قشون منظم بود . به عقيدهء من از نظر يك متخصص نظامى ، محمد در جنگ احد شكست نخورده است ؛ بلكه آزمايشى ناگوار در آن جنگ براى محمد - ص - پيش آمد . . . ( محمد ، پيغمبرى كه از نو بايد شناخت ، ص 289 ) ( 3 ) - آل عمران / 121 .